Anlama Hızın Okuma Hızına Yetişsin

Önce yöntem, sonra anlam

Kurs bu dersi net bir cümleyle açar: “Bir metnin anlaşılması hızlı okunmasından çok daha önemlidir.” Yine de hızlı okumanın başında anlama düşüktür, çünkü dikkatinin büyük kısmı tekniğe gider: gözle okumak ve duraklama noktaları. Bu ikisini düşünmeden yapabildiğinde dikkatini asıl önemli olana, metnin anlamına çevirirsin.

Kursa göre bu döngü her hız aşamasında tekrarlanır: Bir üst tempoya çıktığında anlama bir anda düşer, pratik yaptıkça yavaş yavaş toparlanır. Kursun reçetesi: “Gelişimde kilit nokta kendinizi hıza zorlamak ve düzenli pratik yapmaya özen göstermektir.”

Araştırmalar ne diyor?

Anlamanın her aşamada kendiliğinden geri geldiğini gösteren bir çalışma bulamadık. Var olan kanıtlar daha temkinli bir tablo çiziyor:

• Hız artınca anlama düşme eğiliminde. İngilizce okuyan yetişkinlerle yapılan bir çalışmada hızlı okuma kursuna katılanların hızı dakikada yaklaşık 280’den 400 kelimeye çıktı, anlama ise %81’den %74’e indi (Rayner ve ark., 2016). Gazi Üniversitesi’nde 70 hukuk öğrencisi 10 haftalık bir kursta, kendi tuttukları kayıtlara göre dakikada 181 kelimeden 369’a çıktı; ama kontrol grubu yoktu ve anlama oranı artmadı (Yalçın ve ark., 2017).
• İyi okuyucu hem hızlı okur hem iyi anlar. Ankara’da 160 lise öğrencisiyle yapılan çalışmada daha hızlı okuyanlar üç metin türünde de daha çok anladı (Coşkun, 2007). Bu, hızın anlamayı getirdiği anlamına gelmiyor: İkisini de kelimeleri hızlı tanımak, kelime bilgisi ve bol okuma besliyor (Rayner ve ark., 2016).
• Metnin türü ve zorluğu önemli. Aynı lise öğrencileri gazete metnini dakikada 155,9 kelimeyle okuyup %77,5 anlarken bilimsel metinde hız 140,4 kelimeye, anlama %63,9’a indi (Coşkun, 2007). 7. sınıf öğrencilerinin hızı ve anlaması da metnin okunabilirlik düzeyine göre anlamlı biçimde değişti (Durukan, 2014).
• Konuyu bilmek anlamayı taşır. Konuyu önceden bilen 7. ve 8. sınıf öğrencileri metni daha iyi hatırladı (Recht ve Leslie, 1988). Eğitimli hızlı okuyucuların ana fikirdeki avantajı da tanımadıkları teknik metinlerde kayboldu (Rayner ve ark., 2016).

Anlamayı hıza yetiştirmenin yolları

1. Hızı anlamayla birlikte ölç. 12 binden fazla okuyucuyla yapılan klasik bir çalışmada bir okuyucunun hızı ancak soruların en az %70’ini doğru yanıtladığında geçerli sayıldı (Brysbaert, 2019). Kendine aynı kuralı koy: Bu eşiğin altındaysan tempoyu düşür.
2. Okuma öncesini atlama. Birkaç saniyelik okuma öncesi konuyu baştan verir; konuyu baştan bilmek anlamayı kolaylaştırır.
3. Zor yerde bilerek yavaşla. Tanımlar, sayılar ve çetrefil cümleler tam dikkat ister. İç sesin geri gelmesine izin ver; bu, anlamanın çalıştığını gösterir.
4. Her metni tek cümleyle özetle. Okuduktan sonra ana fikri kendi cümlenle söyle. Söyleyemiyorsan hız anlamanın önüne geçmiş demektir.
5. Bol oku. 99 çalışmayı birleştiren bir meta-analizde okuma miktarı, sözel dil becerisindeki farkların lisede %30’unu, üniversitede %34’ünü açıkladı (Mol ve Bus, 2011). Bu bir ilişki, kesin bir neden-sonuç değil; ama en güvenilir yol yine çok okumak.

Sınavda

Deneme sınavlarında paragraf sorularını iki sayıyla izle: kaç dakika sürdükleri ve kaçını doğru yaptığın. Hızlanırken doğruların düşüyorsa hızın anlamanı geçmiş demektir; yavaşla. Ana fikir ve konu sorularında tempoyu koru; “hangisi söylenemez” gibi ayrıntı sorularında yavaşla ve seçenekleri metinle tek tek karşılaştır. Bilimsel ve bilgilendirici paragraflarda daha yavaş okuman normal: Yukarıdaki lise öğrencileri de bilimsel metinde hem daha yavaş okudu hem daha az anladı.

Dene

Sayfanın üstündeki egzersizde vurgu, metnin üstünde dakikada 250 kelimeyle ilerler. Egzersiz sırasında vurguyu takip et; bu bir tempo alıştırması. Normal okurken ise kısa geri bakışlar anlamanın parçasıdır. Metin bitince ana fikri tek cümleyle söyle; söyleyebiliyorsan tempoyu 25 kelime artır, söyleyemiyorsan düşür.

Sonra okuma hızı testini çöz: Hızın, anlama oranınla birlikte gösterilir. Hız ve anlama dengesini anlayarak hızlı okuma rehberinde daha ayrıntılı anlattık.

Sonraki ders: hızlı okumada sık yapılan 3 hata.